Zmiana kulturowa w neolicie i wczesnej epoce brązu na Śląsku. Interdyscyplinarny dialog w dobie nowych metod

Finansowanie:

Narodowe Centrum Nauki, konkurs Sonata-Bis, nr projektu DEC-2013/10/E/HS3/0141

Kierownik projektu:

Dr Mirosław Furmanek

Opis:

Początek neolitu oraz pojawienie się pierwszych społeczeństw rolniczych i hodowlanych to przełomowy moment w historii ludzkości, zarówno w wymiarze powszechnym, jak i regionalnym. Rodzi się wówczas "nowy świat" będący alternatywą do dotychczasowego świata łowców i zbieraczy, nie tylko w kontekście kategoriach społeczno-gospodarczych i kulturowych, lecz także demograficznych oraz środowiskowych. Wypracowane wówczas mechanizmy adaptacyjne i strategie życia stały się fundamentem i podstawą dla dalszego wielowymiarowego rozwoju grup ludzkich tworzących lokalne a w konsekwencji także globalne społeczności.

Celem projektu jest opracowanie kompleksowego modelu przemian kulturowych zachodzących w okresie funkcjonowania społeczności neolitycznych i wczesnobrązowych na obszarze Śląska z wykorzystaniem nowoczesnych i nowatorskich metod badań archeologicznych oraz bio- i geoarcheologicznych w oparciu o nowopowstały zespół naukowy, skupiających młodych badaczy wyposażonych do realizacji celów badawczych w unikatowe narzędzia poznawcze. Pozwoli poszerzyć on wiedzę o jednym z kluczowych okresów w dziejach ludzkości, jakim był przełom neolitu i epoki brązu na terenach Polski.

Pomimo tego, że ugrupowania neolitu i wczesnej epoki brązu należą do tzw. społeczności tradycyjnych to zmiana kulturowa jest ich immanentną cechą. Dowodem są widoczne w źródłach archeologicznych przemiany kultury materialnej, które są podstawą do wyróżniania całej sekwencji kultur archeologicznych, grup terytorialnych, faz, stylistyk, przemysłów itp. Nowe spojrzenie na problematykę przemian możliwe będzie po zastąpieniu opisowego, typologicznego i komparatystycznego podejścia charakterystycznego dla archeologii kulturowo-historycznej, świadomym zastosowaniem aktualnych założeń teoretycznych.

Pomimo przede wszystkim społecznego charakteru zmiany kulturowej, niezbędna dla jej analizy jest współpraca interdyscyplinarna, głównie z przedstawicielami nauk przyrodniczych, medycznych i ścisłych, rozwijana w toku prac badawczych na zasadzie wzajemnych interakcji pomiędzy uczestnikami projektu.

W ramach przedstawianego projektu podjęta zostanie próba rozwiązania wielu kluczowych problemów związanych ze zmianami kulturowymi, ekonomicznymi i bytowymi w neolicie i wczesnej epoce brązu na Śląsku, a wynikającymi głównie z jej przyczyni, tempa a także mechanizmów. Takie czynniki przemian jak: rola, zakres, kierunki migracji ludności będą testowane poprzez serie analiz genetycznych i izotopowych. Weryfikacja hipotez opierających się na koncepcjach dyfuzjonistycznych będzie prowadzona poprzez interdyscyplinarną analizę różnych kategorii artefaktów. Te analizy specjalistyczne (np. technologiczne, petroarcheologiczne, traseologiczne itp.) mogą wskazać na pojawienie się innowacji jako czynnika generującego zmianę kulturową. W przypadku założenia, że przyczyną zmian kulturowych był kryzys wywoływany przez czynniki wewnętrzne lub zewnętrzne, analizowane będą przemiany warunków środowiska, kondycja biologiczna, dieta, sieć osadnicza, gospodarka, przemiany społeczne, ślady konfliktów i przemocy, do których wyjaśnienia wykorzystane zostaną metody bioarcheologiczne, geoarcheologiczne, antropologiczne, medycyny sądowej. Nowoczesne metody prospekcji umożliwiające badania dużych przestrzeni i lokalizację m.in. rozległych, monumentalnych założeń, z których część mogła spełniać funkcje obronne, a inne chociażby symboliczne i integracyjne, związane z podtrzymywaniem tożsamości grup. Ze względu na fakt, że zmiana kulturowa ma charakter diachroniczny, jednym z podstawowych celów projektu będzie budowa schematu chronologicznego rozwoju społeczności neolitu i wczesnej epoki brązu na Śląsku w oparciu o duże serie nowych datowań radiowęglowych oraz zastosowanie statystyki bayesowskiej.

Publikacje:

  • Olalde, I., Brace, S., Allentoft, M., Armit, I., et al., The Beaker Phenomenon and the Genomic Transformation of Northwest Europe. Nature 555: 2018, 190-196. doi:10.1038/nature25738
  • Furmanek M., Wroniecki P., Erased by the Plough, Spotted from the Air. Remains of Earthwork Sites from Silesia, Analecta Archaeologica Ressoviensia 12: 2017, 199-220.
  • Furmanek M., Masojć M. 2016. The use of erratic stone by the communities of the Linear Pottery culture: a view from the excavations in Kostomłoty, site 27, province of Lower Silesia, Archaeologia Polona 54, 181-200.
  • Furmanek, M., Mackiewicz, M., Myślecki, B., Wroniecki P. Uncovering Neolithic and Early Bronze Age landscapes: new data from southwestern Poland. Archaeologia Polona, 53: 2015, 69–84.
  • Grześkowiak, M., Furmanek, M., Abłamowicz, R., Dreczko, E., & Mozgała-Swacha, M. Izotopy i kości : perspektywy badań neolitycznych materiałów faunistycznych na Śląskich. Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, 58: 2016, 39–58. https://doi.org/10.17427/SSA16003
  • Furmanek M., Neolityczna układanka: interdyscyplinarny dialog pomiędzy „starym” i „nowym”, (w:) Dzieduszycki W., Wrzesiński J. (red.), Stary materiał – nowe spojrzenie. Funeralia Lednickie, spotkanie 20, Poznań 2018, 99-109.
  • Furmanek M., Uwagi o potencjale badań petroarcheologicznych w studiach nad kontaktami interregionalnymi kultury ceramiki wstęgowej rytej w Polsce południowo-zachodniej, (w:) Janák V., Furmanek M., Přichystal A., Stuchlik S. (red.), Petroarcheologický výzkum neolitu a eneolitu ve Slezsku, Opava 2017, 85-102.
  • Furmanek, M., & Mozgała-Swacha, M. Chronologia absolutna cmentarzyska kultury jordanowskiej w Domasławiu. (w:) B. Gediga (red.), Cmentarzysko ludności kultury jordanowskiej w Domasławiu, pow. wrocławski (pp. 179–196). Wrocław 2017, 179-196.
  • Furmanek, M., Hałuszko A., Mackiewicz, M., Myślecki, B. New data for research on the Bell Beaker Culture in Upper Silesia. (In:) H. Meller, H. W. Arz, R. Jung, R. Risch (eds.), 2200 BC – Ein Klimasturz als Ursache für den Zerfall der Alten Welt? 2200 BC – A climatic breakdown as a cause of the collapse of the old world? Halle (Saale) 2015, 525–538.
  • Furmanek M., Wroniecki P., Mackiewicz M., Myślecki B., Archeologiczne puzzle? Komplementarność metod w mapowaniu krajobrazu kulturowego na przykładzie badań powiatu oławskiego, (w:) Wiewióra M., Herbich T., Metody geofizyczne w archeologii polskiej 2018, Toruń 2018, s. 25-27.
  • Dulęba P., Furmanek M., Wroniecki P. Rowy małe i duże. Interpretacja czworokątnych struktur rejestrowanych na zobrazowaniach danych nieinwazyjnych, (w:) Furmanek M., Herbich T., Mackiewicz M. (red.), Metody geofizyczne w archeologii polskiej 2016, Wrocław 2016, 9-14.
  • Furmanek, M., Grześkowiak, M., Hałuszko, A., Podgórski, A., & Rapiński, A. Cmentarzysko z przełomu neolitu i wczesnej epoki brązu w Dzielnicy, woj. opolskie. (w:) M. Masojć, M. Cendrowska, & M. Kopec (red.), XX Śląskie Sympozjum Archeologiczne, Wrocław, 24-27 maja 2017 roku. Wrocław 2017.
  • Furmanek, M., Mackiewicz, M., Myślecki, B., Wroniecki, P., Ehlert, M., Grześkowiak, M., et al. Powrót do Radłowic. Wstępne wyniki badań nieinwazyjnych i wykopaliskowych prowadzonych w latach 2014-2016. (w:) M. Masojć, M. Cendrowska, & M. Kopec (red.), XX Śląskie Sympozjum Archeologiczne, Wrocław, 24-27 maja 2017 roku. Wrocław 2017.

 

Zdjęcia/ryciny:

pw_04

pw_02

pw_01

dzielnica_03

dzielnica_01

dzielnica_02

pw_03