Tytułem niniejszej pracy dyplomowej jest "Przeciwdziałanie deficytom komunikacyjnym u dzieci w późnym wieku szkolnym". Jak sam owy termin wskazuje, moim głównym celem była poprawa kompetencji społecznej jaką jest komunikacja u dzieci w późnym wieku szkolnym oraz przeciwdziałanie jej deficytom. Z tego względu, głównym problemem, jaki omówiłam jest właśnie komunikacja interpersonalna oraz jej aspekty (komunikacja werbalna, niewerbalna, elementy skutecznego porozumiewania się, bariery komunikacyjne). Wszystkie założenia teoretyczne wprowadziłam w życie poprzez cykl sześciu zajęć, mających na celu poprawę kompetencji komunikowania się: poszerzenie wiedzy na temat komunikacji werbalnej i niewerbalnej, i poprawne posługiwanie się obydwiema formami, poprawa współpracy i współdecydowania w grupie, kształtowanie świadomości o barierach komunikacyjnych, umiejętności okazywania uczuć i wybaczania. Zajęcia te przeprowadziłam głównie za pomocą metod ćwiczeniowych i zadaniowych, a także metodami dramy, burzy mózgów, kuli śnieżnej, swobodnej ekspresji słownej i plastycznej. Zależało mi na tym, aby dzieci zobaczyły i zrozumiały jak istotną rolę odgrywa w naszym życiu komunikacja interpersonalna poprzez drogę praktyczną. Zajęcia zostały przeprowadzone w świetlicy szkolnej ze względu na przeświadczenie, iż w tym miejscu dzieci czują się swobodnie, a do uczestnictwa w zajęciach nikt ich nie zmusza. Podsumowując, zrealizowałam wszystkie założenia niniejszej pracy dyplomowej. Jej treść teoretyczna wyjaśnia istotę komunikacji interpersonalnej w naszym codziennym życiu, a część praktyczna pomaga ukazać ją w działaniach.

Tematem niniejszej pracy dyplomowej jest minimalizowanie skutków przemocy emocjonalnej wobec dzieci w okresie późnego dzieciństwa w szkole podstawowej. Skupiając się na problemie wyodrębniłam cele takie jak: osłabienie zachowań agresywnych, zmiana postawy akceptacji przemocy, wykreowanie zachowań asertywnych oraz ukształtowanie poczucia własnej wartości. Praca składa się z dwóch części. Pierwsza część jest częścią teoretyczną i zawiera pięć rozdziałów. Pierwszy rozdział dotyczy rozwoju dzieci w okresie późnego dzieciństwa. Drugi rozdział skoncentrowany jest na problemie, dlatego wyjaśnia, czym jest przemoc emocjonalna, co jest jej przyczyną, jakie są jej formy, skutki oraz przedstawia badania nad jej zjawiskiem. Trzeci rozdział skupia się na prawnych uwarunkowaniach funkcjonowania świetlicy. Czwarty rozdział dotyczy konkretnej placówki, w której podjęłam działania. Natomiast piąty rozdział przedstawia cele, metody i techniki, które wykorzystałam realizując projekt. Druga część pracy jest częścią projektową, która zawiera konspekty zajęć oraz podsumowanie projektu.

Praca dotyczy profilaktyki zaburzeń odżywiania u dziewcząt we wczesnej fazie adolescencji. Przedstawiony jest rozwój fizyczny, psychiczny i społeczny dziewcząt w owej fazie. W pracy zawarte są definicje zaburzeń odżywiania, ich klasyfikacja oraz uwarunkowania. Przedstawiony jest problem anoreksji i bulimii, ich przebieg, mechanizm działania, skutki i sposoby leczenia. Profilaktyka ta przewidziana jest do przeprowadzenia w szkole, dlatego też kolejny rozdział przedstawia placówkę jaką jest szkołą w świetle rozporządzeń. Kolejny rozdział dotyczy konkretnej placówki, w której przeprowadzana będzie część projektowa. Wybraną do tych celów szkołą jest Szkoła Podstawowa im. Orląt Lwowskich w Wołowie. W rozdziale opisana jest jej historia, struktura oraz przeprowadzane w niej projekty edukacyjno-wychowawcze. Ostatni rozdział części teoretycznej dotyczy metodyki pracy licencjackiej. Zdefiniowane są cele wychowawcze oraz wybrane i uzasadnione cele do poniższej pracy. Następnie zdefiniowane i wybrane został metody i techniki wychowania. W części projektowej znajduje się pięć konspektów zajęć profilaktycznych opracowanych na podstawie wniosków wysuniętych z pracy dyplomowej. Konspekty przeprowadzone zostały w wybranej placówce i noszą tytuły: ,,W zdrowym ciele szczęścia wiele'', ,,Oto ja'', ,,Moje ciało-Lubię to'', ,,Nie pękaj, czyli umiejętność radzenia sobie z przykrymi emocjami'' oraz ,,Co zrobić, żeby polubić siebie?''. Celami głównymi owych konspektów są: zwiększenie poczucia własnej wartości, ukształtowanie zdrowych nawyków żywieniowych, osłabienie postrzegania swojego ciała przez pryzmat wpływu medialnego oraz zmiana sposobu odreagowania negatywnych emocji. Część projektową kończy podsumowanie opisanych i przeprowadzonych konspektów.

Tematem pracy dyplomowej jest kształtowanie empatii wobec osób starszych u dzieci w młodszym wieku szkolnym. Kształtowanie empatii u podopiecznych świetlicy środowiskowej ma szczególne znaczenie, ponieważ dzieci te pochodzą z różnych rodzin, często patologicznych. Wychowanków należy uwrażliwiać na los osób starszych, ponieważ mogą nie mieć oni okazji zaobserwować w domu rodzinnym, w jaki sposób należy okazywać seniorom troskę i wsparcie. W pracy poruszona została tematyka starości, ponieważ Polska należy do społeczeństw starzejących się, co oznacza, że liczba osób starszych jest większa niż ludzi młodych. Dzieci więc mogą spotkać osoby starsze wszędzie, w domu, w szkole, na ulicy itd., dlatego warto uczyć je jak okazywać im szacunek . Przeprowadzony przeze mnie cykl zajęć miał na celu ukazanie wychowankom świetlicy, z jakimi problemami zmagają się w życiu codziennym osoby starsze, ale także, w jaki sposób dzieci mogą im pomagać. Zrealizowane zajęcia pokazały także wychowankom, że starość nie musi być czasem smutku i cierpienia, a może być czasem aktywnym i radosnym. W ostatnich przeprowadzonych zajęciach wziął udział zaproszony gość, a była nim osoba starsza. Podczas tych zajęć dzieci miały okazję wykorzystać zdobytą wcześniej wiedzę i umiejętności, a także przekonać się, że można spędzić czas z seniorem i dobrze się przy tym bawić.

Dlaczego zaszczepianie i kształtowanie postaw proekologicznych jest takie ważne? W tym wypadku nie chodzi tylko i wyłącznie o zdobycie wiedzy. Zajęcia tego typu mają na celu uświadomienie dzieciom, iż człowiek stanowi integralną część przyrody. Mają też pokazać, że każdy z nas ma swoje miejsce w świecie życia i warto o ten świat się troszczyć. Kształcenie w tym kierunku pokazuje również, że środowisko nie jest samowystarczalne, potrzebuje ludzkiej ręki, która będzie odpowiednio je kształtować. Jest ono bowiem naszym domem, miejscem, w którym żyjemy, które dostarcza nam doznań etycznych, ale też estetycznych.Ważne jest aby dziecko zrozumiało, że wszystko to co wokół – drzewa, woda, ptaki, trawy, powietrze – sprawiają, że nasze życie na Ziemi jest możliwe, że sprawiają, iż jego jakość jest lepsza. Nie można więc ich niszczyć, a podejmując decyzję iż robić tego nie będziemy, my sami stajemy się lepszymi ludźmi. Nasze wnętrza stają się bogatsze. Przyswajanie tego typu treści może być nieco kłopotliwa dla dzieci w wieku szkolnym młodszym, ze względu na stronę pojęciową, głównie z powodu jej różnorodności. Możemy spotkać się tu z pojęciami chemicznymi, fizycznymi, biologicznymi, geograficznymi, geologicznymi, jednak jak już wcześniej wspomniałam, nie sama wiedza elementarna jest tu kluczem sukcesu. Wszystkie te aktualnie trudne do zrozumienia pojęcia, zostaną wyjaśnione i uporządkowane na przestrzeni lat przy okazji innych, ścisłych przedmiotów szkolnych . Chcąc kształtować postawy proekologiczne warto będzie się więc skupić na rozwinięciu u dzieci wrażliwości na otaczający je świat, poczucia, że każdy element biosfery ma swoją wartość i należy mu się szacunek i opieka. Dzieci, dzięki swej swej ciekawości świata zwykle przejawiają ogromne chęci, cieszą się na poznawanie i odkrywanie kolejnych zagadnień, zwłaszcza tych, których mogą doświadczać w praktyce. Świetlice środowiskowe są miejscem, w których jest na to czas, a także zapotrzebowanie. Zdarza się, że spotykamy się tu z dziećmi, których rodzice nie przejawiają zainteresowania sferami tego typu, w takiej sytuacji mamy okazję wkroczyć my i sprawić, że choć kilku osobom z naszej docelowej grupy zajęcia te zapadną w pamięć, a przekazaną wiedzę i porady będą starały się one wdrażać w życie swoje i swojej rodziny. Dla uzyskania faktycznych efektów, dobrym pomysłem byłaby organizacja takich zajęć również dla opiekunów pociech uczęszczających do świetlicy. Jest to jednak temat na inną pracę. Pomysł na właśnie taki temat pracy zrodził się wraz z moimi osobistymi przemyśleniami odnośnie sytuacji i zagrożeń płynących ze zwykłych zaniedbań ludzkich. Według mojej opinii, rzecz tkwi nie tylko w wielkich zmianach, kolosalnych projektach na skalę światową. Myślę, że warto zacząć od prostych, codziennych czynności, takich, które towarzyszą nam każdego dnia i możemy wykonywać je w inny sposób by nie szkodzić sobie, innym, a przede wszystkim naturze. Jeśli zaczniemy wdrażać proekologiczne nawyki już w wieku wczesnym

Tytułem napisanej przeze mnie pracy dyplomowej jest „Promocja świadomej postawy wobec substancji psychoaktywnych u dzieci w wieku 13-16 lat w świetlicy środowiskowej.” Moim celem było przekazanie istotnych informacji dotyczących narkotyków. Wiedząc, czym charakteryzuje się rozwój młodzieży w czasie adolescencji (m.in. na co są podatni) mogłam przygotować cykl zajęć dostosowany do tejże grupy wiekowej. Przedstawiłam klasyfikację narkotyków tj. kannabis, stymulanty, środki halucynogenne, opioidy, inhalanty, narkotyki wykorzystywane w celach przestępczych, nowe narkotyki syntetyczne (narkotyki klubowe), dopalacze, leki uspokajające i nasenne oraz sterydy anaboliczne. Nie mogłam pominąć tak istotnych informacji dotyczących substancji psychoaktywnych, jak np. działanie poszczególnych narkotyków na organizm ludzi czy efekty ciągłego ich przyjmowania oraz pierwsza pomoc osobom będącym pod wpływem substancji odurzających. Duży nacisk położyłam także na rozwijanie asertywności, ponieważ w tym okresie życia, kontakty interpersonalne są bardzo ważne dla adolescentów, co może wiązać się z podatnością na manipulację i działaniem sprzecznym ze swoimi wartościami. Zajęcia przeprowadziłam w świetlicy środowiskowej, gdyż jest to placówka, która oprócz pomocy dydaktycznej ma za zadanie zwrócić dzieciom uwagę na ważne aspekty życia społecznego. Podsumowując, uważam, że w sposób wyczerpujący przedstawiłam młodzieży zjawisko narkomanii i idących za tym negatywnych konsekwencji. Projekt metodyczny stworzony przeze mnie jest przekazaniem gruntownej wiedzy w sposób dla adolescentów przystępny. Korzystałam w dużej mierze z metod aktywizujących, gdyż wiek między trzynastym a szesnastym rokiem życia charakteryzuje się dużą ekspresywnością. Zaangażowanie dzieci w projekt świadczy o tym, że temat dotyczący narkotyków jest dla nich ciekawy i należy już od najmłodszych lat przekazywać go w szkole, chroniąc tym samym dzieci od niebezpiecznego zjawiska, jakim jest narkomania.

Praca pod tytułem ,,Przeciwdziałanie postaw nietolerancji wobec odmienności z wykorzystaniem bajek jako metody wśród dzieci w wieku wczesnoszkolnym w świetlicy szkolnej” ma zawrócić uwagę na problem jakim jest nietolerancja i potrzeby walki z nią już we wczesnych latach życia dzieci. Jej głównym celem jest przezwyciężanie uprzedzeń oraz ukształtowanie postawy tolerancji wobec mniejszości narodowych, osób o odmiennej rasie, kulturze, wyznaniu religijnym, a także osób niepełnosprawnych. Szczególnie zwraca ona uwagę na to, że przejawem nietolerancji nie jest tylko agresja. Więcej bólu mogą zadać słowa i wyśmiewacie się z innych. Inny kolor skóry, pochodzenie, wyznanie, status materialny czy niepełnosprawność osoby nie może być podstawą do gorszego traktowania, a ludzi nie powinno się oceniać zbyt pochopnie. W związku z powyższym w pracy zaproponowany został cykl pięciu zajęć mających na celu przeciwdziałanie postawą nietolerancji. Każdy konspekt odpowiada innemu aspektowi nietolerancji, a do pomocy przy przekazywaniu wiedzy i uwrażliwianiu dzieci zostały wykorzystane bajki. Uczniowie po tych zajęciach zrozumieli, że kierowanie się stereotypami i uprzedzeniami może być mylne, że każdy człowiek jest inny, a tym samym wyjątkowy. Nauczyli się również wyrażać swoje spostrzeżenia i emocje związane z odmiennością a także, jak powinna zachowywać się osoba tolerancyjna.

Tematem niniejszej pracy jest “sensoplastyka® jako forma arteterapii wspomagająca wszechstronny rozwój dziecka w wieku przedszkolnym”. Założeniem mojego projektu było pokazanie metody, która wspomaga wszechstronny rozwój dziecka w wieku przedszkolnym. Cele jakie sobie postawiłam to rozwijanie motoryki małej, rozwijanie wrażliwości sensoryczno - motorycznej jak i poznanie nowych form plastyki. Praca składa się z dwóch części. Pierwsza część jest teoretyczna, która została podzielona na pięć rozdziałów. W pierwszym rozdziale została przedstawiona definicja rozwoju i opisany został szczegółowo rozwój fizyczny, emocjonalny, społeczny, moralny i procesów poznawczych. Drugi rozdział dotyczy sztuki jako terapii. Opisane zostały definicje takie jak arteterapia i sensoplastyka® oraz jej znaczenie w rozwoju dziecka. Trzeci i czwarty rozdział poświęcony był organizacji placówki przedszkolnej. Opisane zostały cele, funkcje, metody oraz formy pracy jakie panują w przedszkolach. Piąty rozdział przedstawia założenia metodologiczne projektu. Druga część jest praktyczna składająca się z trzech rozdziałów. Wstęp w którym opisane zostały zajęcia i umieszczone fotografie z realizacji zajęć. Drugi rozdział to konspekty przeprowadzone w projekcie. Trzeci odpowiada refleksji pedagogicznej. Opisane zostały przemyślenia dotyczące realizacji projektu w placówce przedszkolnej.

Tematem niniejszej pracy licencjackiej jest promocja aktywnych form spędzania czasu wolnego u uczniów klas 1-3. Została ona podzielona na dwie części. Pierwsza część jest teoretyczna. Zawiera się w niej opis rozwoju dziecka w wieku wczesnoszkolnym. Rozdział drugi dotyczy problematyki czasu wolnego. Zostanie tu przywołana historia definicja, funkcje czasu wolnego, ale także formy w jakie można go spędzać. Trzeci rozdział pracy opisuje szkołę w ujęciu teoretycznym, a więc zawierają się w nim rodzaje, zadania szkoły jak i wymagania formalne stawiane wobec niej. Następnie zostaje przedstawiona Publiczna Szkoła Podstawowa im. Marii Konopnickiej w Kolnicy, w której to zrealizowana zostanie część projektowa pracy. Część teoretyczna zakończona jest metodyką projektu licencjackiego, w którym zostały opisane metody i techniki służące do realizacji założonych celów. Część druga dotyczy projektu dyplomowego i zawiera konspekty zrealizowanych zajęć. Praca kończy się refleksją pedagogiczną, gdzie zostaje podsumowany przebieg przeprowadzonych zajęć i ocena realizacji założonych celów.

Agresja wśród najmłodszych od lat jest tematem poruszanym przez pedagogów oraz psychologów od wielu lat. Dzieci wykazują wobec siebie zachowania agresywne w najróżniejszych formach od agresji słownej do fizycznej. Każda z nich ma swoje źródło i powód. Problem pojawia się gdy, staję się ona czymś notorycznym w zachowaniu małego człowieka i zagraża innym. W życiu małych ludzi szkoła ma bardzo ważne miejsce, szczególnie w pierwszych latach uczęszczania do niej. Wówczas tworzą się nowe przyjaźnie, znajomości, które trwają czasami całe życie. Bardzo istotne jest aby, dzieci czuły się w szkole bezpiecznie jak w przysłowiowym „drugim domu” i lubiło do niej uczęszczać, dlatego rolą pedagogów jest dbanie o komfort życia swych uczniów w szkole oraz pomaganie im w ciężkich sytuacjach. Tematem mojej pracy jest profilaktyka zachowań agresywnych wśród dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Jej treść ma przybliżyć problem jakim jest agresja oraz zaproponować działania, które będą pomogą w niwelowaniu zachowań negatywnych wśród uczniów klas I-III. Budowa mojej pracy jest następująca: rozdział I ukazuję zmiany rozwojowe jakie zachodzą u dziecka w wieku wczesnoszkolnym, uwzględniając w nim definicje pojęcia „ rozwój” oraz opis poszczególnych zmian. W rozdziale II omówiono czym jest agresja oraz jakie są jej rodzaje oraz specyfika. Wszystkie informacje zostały podparte literaturą przedmiotu. Rozdziały III i IV dotyczą placówki jaka jest Szkoła Podstawowa . Rozdział III opowiada o cechach, metodach działania oraz zadaniach każdej tradycyjnej szkole na etapie podstawowym z kolei rozdział IV przedstawia konkretną jednostkę jaką jest Szkoła Podstawowa nr 6 im. Unii Europejskiej w Kłodzku. Rozdział V opowiada o celach mej pracy o raz metodach i technikach jakie zostały wykorzystane w trakcie pracy w placówce. Z kolei rozdział VI przedstawia przebieg mej pracy oraz podsumowuje ją, wyciągając wnioski, efekty oraz wskazówki do pracy na przyszłość.

Tematem mojej pracy licencjackiej jest „Przeciwdziałanie kształtowaniu negatywnej samooceny w kontekście wpływu mediów na obraz osoby własnej w szkole ponadgimnazjalnej". Chciałam pomóc licealistom w zaakceptowaniu siebie, a przede wszystkim zapobiec negatywnemu odbiorowi swojej osoby poprzez środki masowego przekazu, ponieważ w dzisiejszych czasach jest to powszechnie panujący i bardzo duży problem. Uważam, ze szkoły nie robią zbyt wiele w polepszeniu tej sytuacji, a przecież istotne jest tu zdrowie psychiczne ich wychowanków. Dążę do tego aby cykl moich zajęć zmienił postrzeganie swojej osoby i uwrażliwił uczniów na wpływ mediów i ich poprawny odbiór. Głęboko wierzę w to, że tak się stanie. Jako grupę docelową wybrałam uczniów liceum ogólnokształcącego, ponieważ właśnie wtedy samoocena ulega obniżeniu, a przyzwolenie społeczne na manipulacje medialne tylko pogłębia ten problem. Pokazałam tym młodym osobom, że nikt nie jest idealny i trzeba akceptować siebie pomimo wszystko, bo dopiero na porządnym fundamencie jakim jest poczucie własnej wartości możemy zbudować pozytywną samoocenę, co niewątpliwie sprawi że będziemy dużo bardziej zadowoleni z życia.

Celem pracy „Rozwijanie empatii jako wartości poprzez wykorzystanie bajek u dzieci w wieku wczesnoszkolnym” jest przedstawienie problematyki empatii w sposób zarówno teoretyczny oraz praktyczny. Pierwsza część niniejszej pracy w oparciu o literaturę obejmuje opis poziomu rozwoju dzieci w młodszym wieku szkolnym oraz przedstawia podejście teoretyczne do problematyki empatii – jej definicje, stadia rozwoju, uwarunkowania oraz skutki. Dodatkowo scharakteryzowano wykorzystanie bajek w działalności wychowawczej - jedną z metod, którą zastosowano w części projektowej celem rozwijania empatii jako wartości. Następnie zawarto opis placówki opiekuńczo – wychowawczej pod względem uwarunkowań prawnych oraz jej praktycznych działań. Druga część niniejszej pracy składa się z cyklu zajęć przygotowanych i zrealizowanych w danej placówce przez autora. Istotnym elementem w działaniach praktycznych jest wykorzystanie bajki jako elementu, który pozwala w przyjemny sposób zobrazować dzieciom rzeczywistość. Dodatkowo w tej części przedstawiono refleksję pedagogiczną, w której zawarto podsumowanie i wnioski płynące z całej pracy projektowej.

Tematem mojej pracy licencjackiej jest „Rozwijanie kultury osobistej jako wartości u dzieci w klasach 1-3 Szkoły Podstawowej”. Jest to okres wczesnoszkolny czyli odpowiedni moment na kształtowanie oraz rozwijanie u dzieci kultury osobistej oraz dobrych obyczajów. W swojej pracy opisałam szeroko rozumiane pojęcie wartości, norm raz savoi-vivre. Zdefiniowałam wyżej wymienione pojęcia na podstawie literatury oraz wskazałam kategorie na jakie dzieli się wartości. Ponadto w pracy znajduje się odwołanie także do internalizacji i socjalizacji, czyli procesów które bezpośrednio i nierozłącznie związane są z wartościami, normami oraz kulturą osobistą. Pracy zamieszczony jest podział socjalizacji na pierwotną oraz wtórną ,a także został opisany proces wartościowania. W dalszej części umieszczony został ogólny opis placówki, a następnie szczegółowy opis szkoły, a dokładnie świetlicy szkolnej, w której zostały przeprowadzone zaplanowane przeze mnie konspekty zajęć. Ostatni- 5 rozdział stanowią metody, techniki i formy pracy z dziećmi. Zawarte zostały tam zarówno metody wychowawcze jak i dydaktyczne, które następnie wykorzystałam podczas prowadzenia zajęć. Ponadto w rozdziale tym na początku są wymienione, a następnie opisane cele wychowawcze, które zostały zrealizowane dzięki części projektowej pracy licencjackiej. W II części pracy tak zwanej projektowej zostały przedstawione konspekty zajęć przeprowadzonych w świetlicy szkolnej. W ramach cyklu 5 spotkań zorganizowane zostały zajęcia dla dzieci z klas 1-3 dotyczące kultury osobistej w mowie codziennej, w ubiorze, w miejscach publicznych, środkach komunikacji miejskiej oraz podczas spożywania posiłków czyli dotyczące kulturalnego zachowania się przy stole zarówno w domu jak i podczas spotkań rodzinnych. Kultura osobista, która jest bardzo ważnym elementem życia każdego człowieka zarówno małego jak i dorosłego. Niezwykle istotne jest postępowanie zgodnie z kodeksem kulturalnego zachowania się , aby nikt z nas nie popełnił błędu będąc w np. kinie lub szkole.

Przedmiotem mojej pracy jest pomoc we wspieraniu dzieci w procesach adaptacyjnych wśród uczniów przechodzących z edukacji wczesnoszkolnej na wyższy etap edukacji. W pracy przybliżyłam specyfikę rozwoju dzieci w wieku 9-10 lat. Najważniejszy w tym okresie jest rozwój poznawczy i społeczny. Dzieci uczą się nowych treści, zgodnych z podstawą programową, w sposób odmienny niż dotychczas. Zmienia się organizacja nauczania- z zintegrowanego na przedmiotowy. Każda lekcja, zazwyczaj, odbywa się w innej klasie, z innym nauczycielem. Od wychowanków wymaga się, coraz więcej, dojrzałych zachowań, systematyczności i dyscypliny w nauce. Nowa rzeczywistość szkolna może generować stres, lęk, fobie, przyczynić się do pogorszenia efektów nauczania i problemów w zachowaniu. Dlatego wspieranie dzieci w procesach adaptacyjnych jest bardzo ważne. Niestety na adaptację zwraca się uwagę, gdy dzieci rozpoczynają naukę w szkole. W późniejszym okresie wymaga się od uczniów automatycznego przystosowania do nowych warunków. Przygotowałam projekty zajęć, których celem jest zapoznanie uczniów ze specyfiką nauczania w czwartej klasie, wskazanie różnic między nauczaniem wczesnoszkolnym a nauką na dalszym etapie, zapoznanie z terminem stres i sposobami radzenia sobie z nim. Bardzo ważnym aspektem jest także nauczenie dzieci organizacji dnia i efektywnych metod nauki własnej. Przygotowane przeze mnie projekty najlepiej jest realizować w świetlicy szkolnej. W toku zajęć lekcyjnych może nie być czasu na przeprowadzenie owych treści, ze względu na realizację podstawy programowej. Najlepszym czasem do wykonania projektu jest początek letniego semestru, w klasie trzeciej, gdy wychowankowie większość czasu spędzają w pomieszczeniu i ich uwaga nie jest rozproszona dobrymi warunkami atmosferycznymi, chęcią zabawy na świeżym powietrzu. Kolejnym argumentem jest czas na usystematyzowanie wiedzy i ewentualne powtórzenie informacji. Dzieci po feriach zimowych, chętniej będą brały czynny udział w zajęciach, ponieważ będą wypoczętę. Podczas realizowania projektu należy zwrócić uwagę na charakterystykę grupy i być przygotowanym na modyfikację ćwiczeń, w obrębie tematu, podczas ich realizowania. Zrealizowałam wszystkie swoje założenia. Uczniowie nie wiedzieli, o niektórych faktach związanych z nauką w czwartej klasie, stresem i jego objawami. Najbardzie podobała im się wycieczka po szkole i zapoznanie z miejscami, gdzie będą mieli zajęcia w kolejnych latach. Zajęcia z zakresu szerokiej wiedzy na temat specyfiki nauki w kolejnych latach z pewnością pomogą uczniom odnależć się w nowej rzeczywistości, pomyślnie przejść przez procesy adaptacyjne. Dzięki zminimalizowaniu stresu procesy poznawcze i społeczne nie będą zakłócone. Nastąpi progres w rozwoju uczniów, ich kontakty z rówieśnikami i dorosłymi będzie naturalny, co zaskutkuje pozytywnymi efektami kształcenia. Przeprowadzenie zajęć wspomagających procesy adaptacyjne zapewni uczniom poczucie bezpieczeństwa, które jest niezbędne do praw

Tematem mojej pracy licencjackiej jest zapobieganie zagrożeniom płynącym z internetu wśród dzieci w młodszym wieku szkolnym w szkole podstawowej. Profilaktyka w tym kierunku ma szczególne znaczenie, ponieważ internet w dzisiejszych czasach jest dostępny dla większości ludzi, a wiek w jakim dzieci zaczynają z niego korzystać obniża się. Zagrożenia, na jakich się skupiłam to przede wszystkim nadmierne korzystanie z internetu, mowa nienawiści w sieci, a także ryzykowne zachowania najmłodszych, czyli podawanie swoich danych obcym osobom, nadmierne zaufanie w stosunku do ludzi poznawanych w sieci. Projekt w ramach pracy licencjackiej zrealizowałam w grupie dzieci z III klasy szkoły podstawowej. Celami jakie sobie założyłam były przede wszystkim: poszerzenie wiedzy dzieci na temat zagrożeń, jakie napotykają w internecie, wyposażenie ich w umiejętności radzenia sobie w sytuacji zagrożenia, tak by umieli zadbać o bezpieczeństwo swoje i innych użytkowników sieci, a także poznali inne formy spędzania czasu wolnego ze szczególnym zwróceniem uwagi na aktywność fizyczną. Podczas realizowanych przeze mnie zajęć dzieci miały okazję poznać zagrożenia i nauczyć się z nimi radzić, a także zapoznać się z aktywnymi formami spędzania wolnego czasu, by ograniczyć czas, który spędzają przed ekranami komputerów.

Praca dotyczy profilaktyki cyberprzemocy u dzieci w wieku 12 – 13 lat w szkole podstawowej. Przedstawiony został rozwój fizyczny, psychiczny, emocjonalny, dojrzewanie moralne oraz rozwój osobowości i tożsamości młodzieży w fazie adolescencji. W pracy znajduje się definicja oraz formy cyberprzemocy, częstotliwość i przyczyny występowania owego zjawiska oraz profilaktyka i działania szkoły. W kolejnym rozdziale opisano szkołę w świetle rozporządzeń oraz przedstawiono konkretną placówkę, w której przeprowadzono część projektową. W rozdziale opisane zostały cele działalności Zespołu Szkół w Perzowie oraz Szkolny Program Wychowawczo – Profilaktyczny w/w placówki. Ostatni rozdział w części teoretycznej pracy dotyczy metodyki pracy licencjackiej. Znajdują się w nim definicje celów wychowawczych oraz metod i technik wychowania. Druga część projektowa zawiera konspekty zajęć, stworzone na podstawie wniosków z pierwszej części pracy. Przeprowadzone zajęcia miały na celu profilaktykę z zakresu cyberprzemocy wśród młodzieży . Część projektową kończy ewaluacja przeprowadzonych zajęć.

Kształtowanie komunikacji werbalnej oraz komunikacji niewerbalnej u dzieci w wieku wczesnoszkolnym jest bardzo ważnym aspektem ich edukacji. Pedagodzy powinni kłaść duży nacisk na to, aby ich wychowankowie komunikowali się w sposób prawidłowy, aby wiedzieli, że komunikacja, która jest w użytku cały czas, często nieświadomie, jest ważnym aspektem ich życia. Komunikacja bowiem, nie jest tylko i wyłącznie informacją przekazywaną od nadawcy do odbiorcy. Komunikacja jest nacechowana emocjonalnie, poza informacją o świecie, pozwala na przesłanie informacji o nadawcy oraz o tym, czego oczekuje od odbiorcy. Komunikacja zarówno werbalna jak i niewerbalna pozawala na lepsze porozumienie się. Dzięki komunikacji dzieci są w stanie współpracować ze sobą, przeprowadzać dyskusje i podejmować decyzje. Cenną informacją dla dzieci jest także to, że komunikacja to nie tylko mowa, to także komunikacja niewerbalna, czyli każdy gest, mimika, ubiór, ton głosu. Choć komunikacja otacza nas cały czas, nie zastanawiamy się nad tym, że jest w ciągłym użytku, jest ona czymś naturalnym. Celami pracy projektowej było kształtowanie komunikacji u dzieci, kształtowanie świadomego wyrażania swoich potrzeb i emocji, a także kształtowanie umiejętności aktywnego słuchania. Zwiększenie umiejętności współpracy w grupie oraz wzrost poczucia własnej wartości.

Wychowanie ekologiczne powinno być istotnym aspektem w ludzkim życiu. W związku z tym tytuł owej pracy dyplomowej to ,,Kształtowanie postaw proekologicznych u dzieci w wieku późnego dzieciństwa’’. Nadrzędnymi jej celami było wymodelowanie wszelkich postaw proekologicznych, szacunku dla natury i ukształtowanie potrzeby ratowania środowiska wśród dzieci w wieku preadolescencyjnym. W głównej mierze praca ta ukazuje wszelkie walory ekologii i elementy z nią powiązane, tj. cele, sposoby, formy ochrony natury, przyczyny oraz skutki aktualnej sytuacji środowiska, ludzka świadomość ekologiczna, a także edukacja przyrodnicza wśród najmłodszych. Wszelkie informacje teoretyczne oraz praktyczne przekazane zostały w ciągu cyklu 7 zajęć, który odbył się w świetlicy szkolnej. Wybór padł właśnie na nią z tego względu, iż większość wychowanków spędza w niej dość dużą ilość czasu oraz jest to dla nich miejsce odpoczynku i zdobywania ciekawych doświadczeń. Owe spotkania miały na celu: zwiększenie wiedzy ekologicznej wśród podopiecznych świetlicy, ukształtowanie szacunku oraz odpowiedzialności za środowisko, uświadomienie uczniom sensu troszczenia się o naturę, poszerzenie wiadomości dzieci o alternatywnych sposobach zadbania o najbliższe otoczenie, ukazanie elementów zagrażających środowisku, zwiększenie wiedzy na temat różnic między obszarem naturalnym a przekształconym, ukształtowanie rozeznania wychowanków w kwestii istoty wody w ich życiu, a także jej roli dla Ziemi oraz poszerzenie wiadomości uczniów na temat segregacji odpadów i recyklingu. Podsumowując, wszelkie postawione cele zostały zrealizowane. Ukazaną teorię przekazano w praktycznej części mojej pracy dyplomowej.

Celem pracy „Przeciwdziałanie niedostosowaniu społecznemu u wychowanków w wieku 12-16 lat w placówce socjalizacyjnej” jest przedstawienie wybranej przeze mnie problematyki w sposób teoretyczny oraz praktyczny. Pierwsza część pracy w oparciu o literaturę została poświęcona: charakterystyce rozwoju wychowanków w wieku 12-16 lat; treściom dotyczącym samego problemu niedostosowania społecznego: definicje, stadia i typologie, przyczyny i przejawy niedostosowania. Ponadto został wyodrębniony podrozdział dotyczący planów życiowych młodzieży niedostoswanej społecznie oraz planowania oddziaływań wychowawczych. Scharakteryzowana została także placówka socjalizacyjna, jako instytucja oraz placówka, z którą miałam okazję współpracować: Dom dla Dzieci Towarzystwa Nasz Dom. Przedstawione zostały również metody i techniki, które mają na celu zapobieganiu występowania problemu niedostosowania społecznego. W drugiej części zaprezentowałam projekty działań profilaktycznych, które maja na celu przede wszystkim kreowanie pozytywnych wzorców zachowań. Na zakończenie przedstawiłam własną refleksję pedagogiczną, w której zawarłam wnioski z pracy projektowej.

Celem pracy „Rozwijanie postaw twórczych poprzez wybrane techniki arteterapii u dzieci w wieku 6-12 lat w świetlicy szkolnej” jest pokazanie, że twórczość to ważny element w rozwoju dzieci oraz pokazanie w jaki sposób można ją rozwijać. Praca składa się z dwóch części, pierwszej teoretycznej i drugiej projektowej. W pierwszych rozdziałach zostały przedstawione definicje, teorie i rodzaje twórczości. Również przedstawiono charakterystykę uczniów twórczych oraz w jaki sposób nauczać i zachęcać do tworzenia. Następnie została opisana placówka opiekuńczo – wychowawcza: świetlica szkolna, jej funkcje, zadania, dokumentacja i zadania oraz cechy wychowawcy. Poza tym jest zawarty ogólny opis świetlicy szkolnej, w której zostały zrealizowane konspekty zajęć. Dodatkowo została opisana arteterapia i wybrane jej techniki. Autor przedstawił cykl 5 zajęć mających na celu zachęcenie do twórczości, zwiększenie sprawności manualnej oraz minimalizowanie stresu. Każdy konspekt jest poświęcony jednej z technik arteterapii. Druga część zawiera konspekty, ewaluację i wnioski z projektu.

Głównym celem niniejszej pracy było zwrócenie uwagi na ważny aspekt jakim jest kształtowanie postaw prospołecznych u dzieci w młodszym wieku szkolnym w szkole podstawowej. Praca składa się z dwóch części : pierwsza- teoretyczna ukazuje istotę kształtowania postaw prospołecznych wśród dzieci, określa konteksty definicyjne związane z wyżej przedstawionym problemem tj. postawy prospołeczne, empatia, altruizm. Praca odnosi się do najważniejszych etapów rozwoju dziecka w okresie 7-10 lat. Ponadto przedstawia specyfikę placówki w której został zrealizowany projekt, a także opisuje metody, techniki, które są istotne podczas pracy z wychowankami, eksponuje również techniki, które wykorzystane zostały w trakcie realizacji projektu. Druga część pracy składa się głównie z proponowanych konspektów zajęć, które pomogą w kształtowaniu postaw prospołecznych u dzieci wobec: rówieśników, osób starszych, zwierząt, osób niepełnosprawnych oraz osób o odmiennym pochodzeniu. W tej części pracy znajduje się także podsumowanie z przeprowadzonych zajęć o wyżej wymienionej tematyce.

Nieśmiałość to powszechne zjawisko, z którym styczność ma niemalże każdy człowiek. Problem ten jest od wielu lat badany i opisywany zarówno w polskim jak i zagranicznym piśmiennictwie. Poniższa praca zawiera przegląd literatury oraz projekt, którego głównym celem było wzmocnienie umiejętności interpersonalnych dzieci nieśmiałych w wieku wczesnoszkolnym wykorzystując metody i techniki muzykoterapii. W pierwszym rozdziale opisany jest poziom rozwoju dziecka oraz zmiany jakie zachodzą w tym okresie w sferze fizycznej, poznawczej, moralnej oraz emocjonalno-społecznej. Drugi rozdział zawiera podstawowe informacje na temat umiejętności interpersonalnych oraz zestawienie wiadomości dotyczących nieśmiałości – jej objawów, przyczyn, rodzajów i konsekwencji. W trzecim i czwartym rozdziale opisana została instytucja szkoły i jej ogólny zakres działalności oraz konkretna placówka, w której realizowany był projekt. Piąty rozdział ma charakter metodologiczny. Wyszczególnione zostały cele projektu oraz metody i techniki z zakresu muzykoterapii, które zostały wykorzystane podczas przeprowadzonych przez mnie zajęć. W drugiej części pracy, projektowej przedstawione zostały konspekty zajęć przeprowadzonych w pierwszej klasie szkoły podstawowej. Podczas pięciu spotkań realizowane były cztery cele: wzmacnianie umiejętności interpersonalnych, wzmocnienie poczucia własnej wartości, osłabienie poczucia lęku oraz kształtowanie wrażliwości muzycznej. Na końcu pracy załączony został formularz zgody rodziców na nagrywanie i robienie zdjęć podczas zajęć oraz owe zdjęcia przedstawiające konkretne zabawy.

Celem pracy “Przeciwdziałanie nieśmiałości poprzez wybrane techniki arteterapii wśród dzieci w wieku wczesnoszkolnym” jest przedstawienie problemu nieśmiałości zarówno pod względem aspektów teoretycznych jak i praktycznych. Praca składa się z dwóch części, pierwszej teoretycznej oraz drugiej projektowej. W pierwszych rozdziałach, w oparciu o literaturę zostały przedstawione definicje nieśmiałości, tezy dotyczące jej genezy, objawy oraz skutki tego problemu. W rozdziałach tych klarowanie zaprezentowano, że główne zagadnienie pracy jest niejednoznaczne pod względem definicji naukowych jak i uwarunkowań powstawania tego zjawiska. Dodatkowo została opisana technika arteterapii, która została wykorzystana w części projektowej. Następnie zawarty jest ogólny opis placówki szkolnej, zarówno pod względem prawnym jak i życia codziennego szkoły. W zaprezentowanej placówce zostały zrealizowane konspekty zajęć, które autor zawarł w drugiej części pracy. Przyjął on bowiem za zadanie stworzenie cyklu zajęć mających na celu zapobieganie nieśmiałości, które zrealizował w niniejszej placówce. Istotnym elementem stworzonych zajęć jest wykorzystanie elementów arteterapii. Druga część pracy oprócz zaprezentowania konspektów przedstawia ewaluację projektu i wnioski z niej płynące.

Celem pracy "Kształtowanie postawy świadomego odbioru przekazu medialnego u dzieci w wieku 7-12 lat" jest spotęgowanie świadomej edukacji medialnej wśród dzieci w wieku szkolnym, ukazanie pozytywnych aspektów i korzyści w formie krytycznego odbioru wiedzy i informacji, a także przeciwdziałanie destrukcyjnym skutkom, takim jak cyberprzemoc w wirtualnym świecie czy utrata własnej wartości. Odpowiedzialny odbiór jest niezbędny aby zapobiec alienacji i zagubieniu w sieci technologii informacyjnej. Praca składa się z dwóch części - teoretycznej i projektowej. W pierwszych rozdziałach w oparciu o literaturę przedstawiono rozwój dziecka w wieku szkolnym, zdefiniowane zostały pojęcia dotyczące mediów, a także ukazano przejawy i potencjalne skutki niewłaściwego użytkowania środków przekazu. Następnie zawarto ogólny opis placówki, w której zrealizowane zostały konspekty zajęć, przedstawione wraz z ewaluacją i wnioskami w drugiej części projektu.

Tematem pracy jest rola zajęć pozalekcyjnych w życiu uczniów klas 1-3 Dwujęzycznej Szkoły Podstawowej ATUT. Praca składa się z części teoretycznej zawierającej analizę problematyki zajęć pozalekcyjnych i czasu wolnego oraz ich ewolucję. Wskazane zostały także czynniki warunkujące uczestnictwo w pozalekcyjnych formach spędzania wolnego czasu, funkcje i zadania zajęć dodatkowych oraz zasady ich organizowania. Ponadto przedstawiony został związek zajęć pozalekcyjnych z potrzebami dziecka i procesem samowychowania oraz obszary rozwoju, które kształtowane są podczas aktywności pozalekcyjnej, ze szczególnym uwzględnieniem sfery fizycznej, poznawczej, społeczno-moralnej, emocjonalnej i estetycznej. Zwrócono także uwagę na zjawisko przeciążenia zajęciami pozalekcyjnymi, które charakterystyczne jest wśród dzieci pochodzących z rodzin o wysokim statusie społeczno-kulturowym. Część badawcza pracy zawiera metodologiczne podstawy badań oraz analizę wywiadów z uczniami i rodzicami, a także obserwacji uczestniczącej wybranych zajęć pozalekcyjnych organizowanych w placówce będącej obszarem niniejszych badań. Przeprowadzone badania stanowią rekonstrukcję roli zajęć pozalekcyjnych w życiu uczniów w młodszym wieku szkolnym, ze szczególnym uwzględnieniem uwarunkowań uczestnictwa w zajęciach dodatkowych, sposobów oraz skuteczności wspierania rozwoju zainteresowań i talentów uczniów w czasie edukacji pozalekcyjnej, a także stosunku dzieci i ich rodziców do edukacji pozalekcyjnej.

Przedmiotem niniejszej pracy są wspomnienia osób wychowanych w rodzinie z problemem alkoholowym. W pracy dostała wykorzystana metoda studium przypadku, a materiał badawczy został dostarczony na drodze wywiadu z dwiema spokrewnionymi osobami. Celem niniejszej pracy był opis i analiza doświadczeń osób wychowanych w rodzinach alkoholowych, oraz przedstawienie ich znaczenia dla późniejszego życia Dorosłych Dzieci Alkoholików. Praca składa się z dwóch części. Pierwsza z nich poświęcona jest analizie literatury przedmiotu. Druga natomiast jest analizą danych empirycznych uzyskanych podczas badań. W pierwszym rozdziale zostało omówione zjawisko alkoholizmu, jego możliwe przyczyny, etapy i skutki choroby. Podjęta została również kwestia zjawiska współuzależnienia dotykającego najbliższych osoby uzależnionej. W rozdziale drugim została poruszone zagadnienie rodziny, rodziny jako systemu, oraz pełnionych przez nią funkcji. Szczególny nacisk w tym rozdziale został położony na określenie pojęcia rodziny dysfunkcyjnej w odniesieniu do rodziny alkoholowej. Zostało omówione funkcjonowanie takiej rodziny. W rozdziale tym została poruszona również kwestie zajmowanego miejsca w rodzinie i pełnionych ról przez dzieci alkoholików. Rozdział trzeci poświęcony jest charakterystyce osób wychowanych w rodzinach alkoholowych, oraz Zespół Stresu Pourazowego występujący u niektórych z nich. Czwarty rozdział poświęcony jest zagadnieniom metodologicznym. Przedstawiona została w nim metoda, technika i narzędzie zastosowane w badaniu. Rezultatem przeprowadzonych badań były wywiady, których analizę zaprezentowano w rozdziale piątym. Analiza ta dotyczyła obrazu rodziny prezentowanego przez osoby badane; obrazu rodzica pijącego, niepijącego i relacji osób badanych z nimi, oraz znaczenia wychowywania się w rodzinie alkoholowej dla dorosłego życia osób badanych. Pracę zamyka podsumowanie przeprowadzonych badań, w którym zawarto odpowiedzi na postawione pytania badawcze.

Przedmiotem niniejszej pracy są strategie radzenia sobie z rozwodem rodziców z perspektywy osób dorosłych. Głównym celem niniejszej pracy o charakterze jakościowym jest odtworzenie owych sposobów wypracowanych przez badanych. Dokonałam opisu i analizy doświadczeń badanych w retrospekcji. Poznałam postawy badanych jakie przyjęli w stosunku do zmian jakie nastąpiły w systemie rodzinnym i życiu społecznym. Podstawą pracy badawczej była metoda biograficzna, która w połączeniu z wywiadem pogłębionym umożliwiła mi poznanie życiorysów bohaterów w trzech perspektywach: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Przed rozpoczęciem pracy badawczej dokonałam analizy teoretycznej zagadnień, aby uzupełnić moją wiedzę w kontekście przedmiotu badań. W pierwszym rozdziale scharakteryzowałam pojęcie rozwoju człowieka, jego uwarunkowania. Opisałam przemiany zachodzące w okresie późnego dzieciństwa i fazie dojrzewania, ponieważ badani w tym wieku doświadczyli rozwodu rodziców. Przedstawiłam psychospołeczną teorię osobowości, w której nadaje się duże znaczenie relacjom społecznym. W drugim rozdziale skoncentrowałam się na ukazaniu rodziny w kontekście historycznym wraz ze wskazaniem przemian i alternatywnych modeli współczesnych rodzin. W trzecim rozdziale omówiłam pojęcie rozwodu w świetle literatury przedmiotu, uwzględniając dwa ujęcia prawne i psychologiczne. W czwartym rozdziale zostały zawarte metodologiczne podstawy badań własnych w oparciu, o które zrealizowałam badania w praktyce. W rozdziale piątym scharakteryzowałam doświadczenia osób pochodzących z rodzin rozwiedzionych. Część analityczna niniejszej pracy dotyczy cech idiograficznych badanych rodzin, strategii jakie badani wypracowali wobec sytuacji okołorozwodowej i dokonałam charakterystyki ih deficytów w obszarze psychospołecznym. W końcowej części pracy zostały ukazane wnioski oraz refleksje z przeprowadzonych wywiadów z czterema osobami badanymi, którzy zaproponowali swoje koncepcje systemowego wsparcia dzieci z podobnymi doświadczeniami.

Przedmiotem badań w niniejszej pracy jest funkcjonowanie społeczno-emocjonalne rodziny z dzieckiem autystycznym. W pracy przedstawiłam różne poglądy na temat zaburzenia ze spektrum autyzmu, pojęcia jakim jest rodzina oraz funkcjonowanie rodziny, emocje i sposoby radzenia sobie z negatywnymi emocjami. Zestawiłam część teoretyczną opartą na wiedzy naukowej z częścią praktyczną, czyli moich badaniach własnych. Badania własne to studium przypadku dwóch rodzin, które wychowują dziecko z zaburzeniami na tle autystycznym. Część praktyczna mojej pracy jest poprzedzona rozdziałem metodologicznym, w którym znajdują się cele i problemy badawcze pracy. Głównym celem mojej pracy jest ukazanie funkcjonowania rodziny ze spektrum autystycznym i odniesienie się do społeczno-emocjonalnych aspektów tego życia. Natomiast główny problem badawczy odpowiada na pytanie: Jak rodzina z dzieckiem ze spektrum autyzmu radzi sobie w funkcjonowaniu społeczno-emocjonalnym?

W niniejszej pracy został poruszony problem konfliktów w grupie rówieśniczej i jego wpływ na poczucie własnej wartości ucznia w szkole podstawowej. Zostało ukazane czym jest samoocena dziecka, w jaki sposób się ona kształtuje oraz jakie czynniki przyczyniają się do zmian jej postrzegania. Przeanalizowano również, jak rozwija się jednostka oraz jej poczucie własnej wartości podczas koegzystencji z rówieśnikami w środowisku szkolnym. Poprzez dokonanie analizy badań przeprowadzonych w szkole podstawowej ważne jest, aby osoby dorosłe nie tylko nauczyciele ale również rodzice, uświadamiali jednostki o konsekwencjach działań jakie mogą przynieść nieodpowiednio rozwiązane sytuacje konfliktowe. Szacunek do bliźniego oraz odpowiednie postępowanie jest kluczem do zdrowych relacji między rówieśnikami oraz utrzymania prawidłowego poczucia własnej wartości u dzieci w szkole podstawowej.

Celem napisania tej pracy jest zbadanie i przedstawienie roli nauki języków martwych w rozwoju osobistym człowieka. Autorka na podstawie uzyskanych danych pokazuje, jak studenci i absolwenci studiów klasycznych postrzegają swój rozwój osobisty, w ich opinii spowodowany znajomością języków antycznych i starożytnej kultury.